เมื่อวันที่ 24-25 ธันวาคมที่ผ่านมามีปรากฎการณ์คลื่นลมแรงพัดเข้าใส่ชายฝั่งภาคตะวันออกของประเทศไทย กระทบ 7 จังหวัด คือจังหวัดชุมพร ประจวบคีรีขันธ์ นครศรีธรรมราช สุราษฎร์ธานี สงขลา จันทบุรี และปัตตานี (http://www.komchadluek.net/detail/20111227/118843/) ปภ.สรุปความเสียหายคลื่นยักษ์ถล่ม7จ.ภาคใต้.html คลื่นดังกล่าวมีความสูง 3-5 เมตร แตกต่างกันในแต่ละพื้นที่ ในบางพื้นที่รายงานว่ารุนแรงที่สุดใน 50 ปี (อ.หลังสวน จ.ชุมพร, http://www.dailynews.co.th/thailand/4666) ซึ่งเหตุการณ์ดังกล่าวส่งผลต่อความเป็นอยู่และการประกอบอาชีพของประชาชนและแหล่งท่องเที่ยวต่างๆตลอดแนวชายฝั่ง ข่าวรายงานว่า สาเหตุนั้นเกิดจากลมมรสุมกำลังแรงพัดเข้ามาทางภาคใต้ฝั่งตะวันออก ทำให้เกิดคลื่นขนาดใหญ่พัดเข้าหาชายฝั่ง

แม้ว่าคลื่นยักษ์จะเพิ่งมีให้เห็นเด่นชัดตอนนี้ แต่ว่าปัญหาที่เกี่ยวข้องกับชายฝั่งภาคใต้ฝั่งตะวันออกนั้นมีมานานแล้ว ซึ่งก็คือปัญหาชายฝั่งถูกกัดเซาะของชายฝั่ง ที่เกิดขึ้นจากทั้งปัจจัยในธรรมชาติ คือ คลื่นลม ร่วมกับผลจากการกระทำของมนุษย์เราที่ทำลายแนวปะการัง (ซึ่งเป็นผลต่อเนื่องมาจากการประมงและเรื่องคุณภาพน้ำ) และป่าชายเลน (จากการใช้พื้นที่สำหรับอุตสาหกรรมและนากุ้ง) ที่จะช่วยลดแรงของคลื่นที่จะซัดเข้าหาฝั่ง

คุณประสาท มีแต้ม เคยเขียนบทความลงในผู้จัดการเมื่อเดือนมิถุนายน 2554 ไถ่ถามถึงพรรคการเมืองว่าพรรคใดบ้างจะมีนโยบายแก้ปัญหานี้ พร้อมทั้งชี้ให้เป็นประเด็นว่า การสร้างโครงสร้างถาวรขึ้นบริเวณชายฝั่งแบบไม่ดูธรรมชาติของการไหลของน้ำนั้น สร้างปัญหาการกัดเซาะอย่างยิ่ง ซึ่งคุณประสาทชี้ประเด็นว่า รัฐบาลและผู้รับผิดชอบไม่รู้หรือแกล้งไม่รู้เพื่อผลานงบเล่นกันแน่ (http://www.manager.co.th/daily/ViewNews.aspx?NewsID=9540000068519) ตรงนี้ก็คงแสดงความเห็นกันได้ยากนะครับ แต่อย่างน้อยสถานการณ์ที่เกิดขึ้น ณ ขณะนี้ และข่าวต่างๆก็ทำให้เห็นว่า ไม่น่าจะมีความใส่ใจจริงจังในการแก้ปัญหานี้ตั้งแต่ต้นสักเท่าไหร่ Continue reading →

ผมเคารพรักและชื่นชมพระเจ้าอยู่หัวเพราะพระเจ้าอยู่หัวทำสิ่งต่างๆมากมายเพื่อประชาชนด้วยพระมหากรุณาธิคุณเป็นล้นพ้นโดยไม่ทรงเลือกที่รักมักที่ชัง ท่านทรงพยายามอย่างถึงที่สุดในช่วงห้าหกปีให้หลังเพื่อให้ประชาธิปไตยของไทยดำเนินไปได้ด้วยตนเองด้วยการเน้นย้ำให้ภาคส่วนต่างๆในบ้านเมืองทำหน้าที่ของตนอย่างเต็มที่ โดยเฉพาะศาลยุติธรรม ให้ทุกๆคนตัดสินใจทำสิ่งต่างๆด้วยปัญญา ด้วยคุณธรรม ด้วยความพอเพียง

ด้วยพระมหากรุณาธิคุณที่ไม่เลือกที่รักมักที่ชังประชาชนของพระองค์ไม่ว่าจะเป็นคนกลุ่มใดศาสนาใดก็ตาม ทำให้ประเทศไทยเป็นประเทศที่มีความหลากหลายทางวัฒนธรรม คนต่างศาสนาอยู่ร่วมกันได้อย่างสันติสุข ผมจำไม่ได้แม้สักครั้งที่ได้ยินว่าท่านมีพระราชดำรัสหรือพระราชปรารภใดๆที่แสดงถึงการเลือกที่รักมักที่ชังเลยแม้แต่ครั้งเดียว มีเพียงการชี้ให้เห็น ให้เข้าใจหลักการ เข้าใจเหตุผลว่า ถ้าทำสิ่งนี้จะเกิดสิ่งนี้ ถ้าทำสิ่งนี้จะเกิดสิ่งนี้ ฉะนั้นเราควรเลือกทำเหตุปัจจัยที่ดีเพื่อให้ได้ผลที่ดี และผลที่ว่านี้ก็มีเพียงเพื่อประโยชน์สุขของมหาชนชาวสยามโดยแท้จริง Continue reading →

ช่วงสองสามเดือนมานี่มีคนอ้างอิงถึงคำพูดที่ผมเคยพูดกับพวกเขามานานแล้ว และบังเอิญได้ไปเปลี่ยนแปลงมุมมองหรือติดอยู่ในใจพวกเขาในแบบที่ผมเองก็จำได้เลือนลางเต็มทนว่าพูดตอนไหน

เมื่อประมาณเดือนก่อนตอนน้ำท่วมกรุงเทพฯใหม่ๆ และนักการเมืองเค้าทะเลาะกัน มีน้องคนหนึ่งเป็นน้องสมัยชุมนุมลูกเสือโรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัย โพสต์ใน status ของเขาในทำนองว่าว่า ผมเคยบอกเค้าว่า

“เวลาที่มีปัญหาเกิดขึ้น มันไม่ใช่เวลาที่จะมาหาว่าใครทำผิด แต่ทุกคนต้องมาช่วยกันหาสาเหตุและแก้ปัญหานั้น”

เมื่อสองสามวันก่อนเพื่อนอีกคนหนึ่งก็โพสต์ใน status เกี่ยวกับเรื่องพวกเว็บหมิ่นในหลวง เหมือนว่าเราคุยกันเกี่ยวกับการประเมินโครงการพระราชดำริ แล้วจริงๆที่ไม่สำเร็จมันก็เยอะ ที่สำเร็จก็มีไม่น้อย แล้วผมได้พูดอะไรบางอย่างเกี่ยวกับวิธีคิดของ โธมัส อัลวา เอดิสัน ผู้ที่คิดค้นหลอดไฟได้เป็นคนแรก

ผมจำได้ว่าผมเล่าให้เขาฟังว่า

“เอดิสันต้องทดสอบหลอดไฟกว่าพันหลอดจนกว่าจะค้นพบไส้หลอดที่ใช้ได้จริงและเป็นจุดเริ่มของหลอดไฟในปัจจุบัน มีเรื่องเล่าว่ามีคนถามเขาว่า ทดลองล้มเหลวเป็นพันครั้งไม่ท้อแท้หรือ เอดิสันบอกว่า หลอดไฟที่ทดลองไม่สำเร็จไม่ใช่ความล้มเหลว แต่เป็น “การค้นพบ” ทางที่ไม่ควรจะเดินไปต่างหาก”

ผมจำไม่ได้แล้วว่าไปอ่านมาจากไหน แต่ก็คิดเช่นกันว่ามันเป็น quote ที่ให้แรงบันดาลใจไม่น้อย กับคนที่อยากจะสร้างการเปลี่ยนแปลงให้แก่โลก ทำให้เราไม่ย่อท้อแม้จะทำไม่สำเร็จในครั้งนี้ก็ตาม คล้ายๆกับ Quote ในโฆษณาเหล้าสมัยก่อน ว่า “คนเราไม่มีคำว่าล้มเหลว มีแต่ล้มเลิก” อะไรประมาณนี้

ที่เล่าเรื่องนี้ข้ึนมาเพราะว่า มันทำให้ผมตระหนักยิ่งๆขึ้นไปว่า คำพูดของคนเรามันมีพลังและผลกระทบในแบบที่เราไม่มีทางรู้ได้เลยว่า มันจะไปทางไหน ฉะนั้น เราควรจะระวังคำพูดให้มาก พูดแต่สิ่งที่ดีและเป็นประโยชน์ อะไรที่ไร้สาระไม่เป็นประโยชน์ก็ยั้งๆเอาไว้บ้างก็ดี อะไรที่ทิ่มแทง เชือดเฉือนใจคน โกหก หรือยุแยงก็ควรจะเว้นๆเอาไว้

เพราะวันหนึ่งคำพูดเหล่านี้จะย้อนกลับมาหาเรา … ถ้าเรามักพูดเตือนสติคนอื่นเสมอๆ วันหนึ่งเมื่อเราต้องการคนเตือนสติ คนเหล่านี้เองก็จะย้ำเตือนและบอกกับเราในสิ่งที่เราเคยบอกเค้ามาก่อน

วันนี้เพิ่งกลับจากดูภาพยนตร์เรื่อง Rise of the Planet of the Apes ภาพยนตร์เรื่องนี้เป็นภาคก่อนที่เล่าที่มาที่ไปของภาพยนตร์เรื่อง The Planet of the Apes ที่สร้างครั้งแรกในปี 1968 และปี 2001

ตัวผมเองยังไม่เคยได้ชม the Planet of the Apes แบบเต็มๆซักที แต่พอจะทราบคร่าวๆว่าเป็นเรื่องราวของมนุษย์ในยุคปัจจุบันคนนึงที่ด้วยเหตุอะไรซักอย่างหลุดเข้าไปในโลกอนาคตและพบว่าโลกของเราถูกปกครองโดยเหล่ามนุษย์วานรแทน และมนุษย์ (Homo Sapien Sapiens) ต้องไปหลับอาศัยอยู่ในป่าแทน และเรื่องราวก็เป็นไปในแนวการปลดแอกให้กับมนุษย์กลุ่มนั้น มีเรื่องราวรักใคร่ระหว่างมนุษย์วานรสาวกับมนุษย์ตัวเอกตามสไตล์ภาพยนตร์ทำนองนี้

ส่วนเรื่อง Rise of the Planet of the Apes นั้น เป็นเรื่องราวในยุคปัจจุบัน ที่มีนักวิทยาศาสตร์คนหนึ่งทำวิจัยหายาเพื่อรักษาโรค Alzeimer ซึ่งพ่อของเขาประสบอยู่ โดยทำการทดลองกับลิงชิมแปนซี แต่ผลของการวิจัยของเขานั้นดำเนินไปในแบบที่ไม่มีใครคาดคิด แต่เรื่องราวจะเป็นอย่างไรคงจะต้องไปตามดูกันเอง ถ้าเล่าไปอาจจะ Spoil คนที่ยังไม่ได้ดูได้ (หรือว่าจริงๆดูกันหมดแล้ว )

Reflection หนึ่งประการที่เกิดจากการชมภาพยนตร์เรื่องนี้ คือมันถูกสร้างจากมุมมองต่อโลกแบบหนึ่งอย่างชัดเจน คือ มุมมองที่ให้ความสำคัญกับตัวตนในปัจจุบัน ชาติปัจจุบันอย่างยิ่ง ซึ่งก็น่าจะเป้นมุมมองของคนทั่วไปในยุคนี้ ที่บางส่วนอาจจะเชื่อว่า เราเกิดมาครั้งเดียวตายครั้งเดียว เช่นเดียวกันกับคนที่เรารัก หากคนที่เรารักเป็นทุกข์ เราต้องพยายามทุกวิถีทางเพื่อให้เขาหายทุกข์ แม้ว่าจะเป้นการเบียดเบียนสัตว์อื่น หากคนรักของเราจะตาย เราจะต้องพยายามยื้อเอาไว้ทุกวิถีทาง

ในทางกลับกันหากเป็นมุมมองของคนที่มีความเชื่อแบบพราหมณ์ ฮินดู หรือพุทธ ก็ตาม (ดังที่ตัวเอกอีกตัวในเรื่องอาจจะนับถือศาสนาเหล่านั้น สะท้อนจากมุมมองของเธอ) เราอาจจะมองเรื่องนี้ต่างไป เราอาจจะมองว่า สิ่งที่เกิดขึ้นมันเป็นความเสื่อมของสังขารที่ทุกคนจะต้องประสบ ความป่วยไข้ ไม่สบายกาย เป็นสิ่งที่ไม่มีใครหลีกเลี่ยงได้ ความตาย การพลัดจากสิ่งที่รักเป็นเรื่องธรรมดา เราอาจจะทำใจกับสิ่งที่เกิดขึ้นกับตัวเอง กับคนที่เรารักได้ และถ้าเราเชื่อในเรื่องกรรม หากเรารู้ว่าคนท่ีเรารักทำความดีมาตลอดเราอาจจะไม่ห่วงนักหากจะต้องเสียเขาไป แน่นอนว่าเรื่องนี้ทำใจไม่ได้ง่ายๆ แต่กับการพยายามก้าวข้ามไปเปลี่ยนแรงผลักดันของธรรมชาติอาจจะเป็นสิ่งที่ไม่เกิดขึ้นกับคนท่ีมีความเชื่อเหล่านี้

ในทางหนึ่ง มุมมองต่อโลกแบบแรกเป็นสิ่งที่ทำให้โลกหมุนไปในทางที่มันเป็นอยู่ ทำให้เรามีเทคโนโลยีทางการแพทย์ที่ทำให้เรามีชีวิตอยู่ในโลกได้นานขึ้นและไม่เสียชีวิตจากโรคภัยไข้เจ็บได้ง่ายนัก ซึ่งเทคโนโลยีทางการแพทย์นั้นพัฒนาได้จากการอิงอาศัยการพัฒนาเทคโนโลยีด้านอื่นๆที่ถูกสร้างขึ้นเพื่อเอาชนะข้อจำกัดหรือขยายศักยภาพของมนุษย์ น่าสงสัยว่ามุมมองแบบหลังจะทำให้โลกหมุนไปในแบบที่มันเป็นตอนนี้หรือไม่

มุมมองแบบหลังอาจทำให้คนส่วนใหญ่ที่ไม่ค่อยเข้าใจแก่นแท้ของศาสนาปล่อยชีวิตให้ลอยไปตามกระแส แต่ก็ย่อมต้องมีผู้ที่เข้าใจในหลักธรรมเช่น กฎแห่งกรรม ไม่น้อยพอที่จะเข้าใจว่า การกระทำของเราวันนี้เป้นตัวกำหนดอนาคต ความพยายามทำเหตุปัจจัยให้ดีให้เหมาะสมในปัจจุบันก็เป็นเหตุแห่งผลดีในอนาคตได้ ฉะนั้น ผมคิดว่ามุมมองแบบหลังก็อาจจะทำให้เรามีเทคโนโลยีทางการแพทย์ที่จำเป็นต่อการทำให้เรามีชีวิตที่ดี มีสุขภาพที่ดี แต่รูปแบบอาจจะต่างไป ในขณะเดียวกัน ผมค่อนข้างเชื่อว่า คนที่มีมุมมองแบบหลังจะไม่ไปไกลขนาดที่จะเข้าไปเปลี่ยนกลไกธรรมชาติที่กำหนดมาแล้วผ่านยีนส์ “หากเรายังไม่เข้าใจผลที่จะเกิดขึ้นจากการเปลี่ยนแปลงนั้นอย่างรอบด้านมากพอ”

…แต่การที่เราจะเข้าใจผลที่อาจจะเกิดขึ้นทั้งหมดจะเป็นไปได้อย่างไรนั้นเป็นเรื่องที่ตอบยาก และในขณะที่ผู้คนกำลังตายลงทุกๆวัน เราจะต้องเข้าใจผลดังกล่าวมากขนาดไหน ซึ่งผมคิดว่ายากที่เราจะเข้าใจผลกระทบเหล่านั้น นี่อาจจะเป็น Hard decision ที่เกิดขึ้นในวงเทคโนโลยีการแพทย์เป็นปกติก็เป็นได้ …

อะไรจะเป็นตัวช่วยในการตัดสินใจสำหรับทางเลือกในวันนี้ ?

ทางที่เป็นไปได้คือ หากเราจะก้าวข้ามไปถึงเทคโนโลยีทางการแพทย์ที่เกี่ยวข้องกับพันธุกรรม เราควรจะทำการทดสอบเท่าที่เป็นไปได้ เพื่อให้เข้าใจผลกระทบที่เป็นไปได้ทั้งหมด เท่าที่ความรู้เราพึงมี ชั่งน้ำหนักในช่วงเวลานี้ ว่าหากนำไปใช้แล้วจะเป็นประโยชน์เพียงใด มีการควบคุมการใช้และติดตามผลอย่างต่อเนื่องเพื่อให้เราเข้าใจผลของมันมากขึ้น ต้องมีการบอกแก่ผู้บริโภคหรือผู้รับบริการใดๆก็ตามที่เกี่ยวข้องถึงความเสี่ยงพร้อมคนเหล่านั้นควรจะให้สิทธิ์แก่คณะแพทย์ในการติดตามผลกระทบ

จะว่าไปนี่อาจจะเป็นสิ่งที่ควรทำกับความคิดใหม่ๆ เทคโนโลยีใหม่ๆ ทุกๆควมคิดก็ได้ มีการติดตามประเมินทางด้านเทคนิคและด้านสังคม

อย่างไรก็ดี ผมคิดว่า ผู้สร้างภาพยนตร์เรื่องนี้ (และผู้สร้างภาพยนตร์อย่างเรื่อง I Am Legend หรือ Resident Evil) อาจจะมองในทางตรงข้ามว่า จริงๆ ธรรมชาติก็ชนะเราได้วันยังค่ำและเราไม่มีทางที่จะต้านพลังธรรมชาติได้ เพราะท้ายที่สุดแล้วในภาพยนตร์เหล่านี้ ความพยายามในการช่วยชีวิตของมนุษย์นั่นเองที่เป็นต้นเหตุแห่งทำลายมนุษยชาติ

มีคนเคยบอกว่าผมว่า เราไม่สามารถรู้ทุกศาสตร์ ทุกวิชาได้หรอก

จริงอยู่ที่ เราคงไม่มีเวลาและกำลังมากพอที่จะไปรู้ทุกๆเรื่องในโลก แต่ภายในเวลาอันจำกัด ผมคิดว่าเรามีความสามารถในการเข้าใจเรื่องราวต่างๆได้มากมาย หากเรามีความสามารถเข้าใจพื้นฐานเกี่ยวกับคอนเซปและภาษาของวิชานั้นๆ หรือวิชานั้นๆมีวิธีการสื่อสารที่เราสามารถเข้าใจได้ เช่น คนที่มีพื้นฐานรู้โน๊ตดนตรี ก็สามารถเข้าใจทำนองเพลงได้ และถ้าเรียนรู้วิธีสร้างเสียงของเครื่องดนตรีชนิดต่างๆได้ก็จะสามารถเล่นเครื่องดนตรีนั้นได้อย่างรวดเร็ว คนที่พอจะเข้าใจภาษาคณิตศาสตร์ อย่างแคลคูลัส หรือค่าทางสถิติ ก็ย่อมจะสามารถเข้าใจงานวิจัยทั้งสายสังคมศาสตร์และวิทยาศาสตร์ที่ใช้ภาษาเหล่านี้ได้ง่าย หรือคนที่อ่านกราฟออกก็ย่อมจะสามารถเข้าใจเศรษฐศาสตร์ขั้นพื้นฐานได้ไม่ยาก คนที่เรียนสายวิทยาศาสตร์ตอนม.ปลาย เข้าใจฟิสิกส์เบื้องต้น ก็สามารถต่อยอดไปเข้าใจฟิสิกส์ที่ซับซ้อนกว่านั้นได้ อาจจะใช้กำลังมากหน่อย

ความรู้พื้นฐานที่เราเรียนตอนมัธยมหากเราตั้งใจเรียนและจำได้ใช้บ่อย ก็จะสามารถเป็นฐานให้เราเข้าใจเรื่องราวต่างๆในโลกได้มาก หรือแม้ไม่ได้เรียนมา หากขวนขวายหาความรู้พื้นฐานเหล่านี้ก็ย่อมทำให้เราเข้าใจองค์ความรู้ต่างๆได้ไม่ยาก ยิ่งปัจจุบันอินเตอร์เน็ตทำให้โลกเราเล็กลง Google ทำให้เราเข้าถึงความรู้ที่มีอยู่ในอินเตอร์เน็ตได้ง่ายขึ้น การเป็นผู้รอบรู้เป็นสิ่งที่เป็นได้ไม่อยากหากเราอยากจะเป็น

สุดท้ายเป้นเรื่องว่า เราจะ “แบ่ง” เวลาที่มีให้กับมันหรือเปล่าเท่านั้นเอง

แต่การเป็นผู้สร้างความรู้นั้นเป็นอีกเรื่อง การเรียนระดับปริญญาโท/เอก เป็นการเรียนเพื่อให้มีความรู้ในด้านที่เฉพาะเจาะจงเพื่อเป็นฐานให้เรามีทักษะในการใช้เครื่องมือในการทำวิจัยหา/สร้างความรู้ในสาขานั้นๆได้ ฉะนั้นคนเรียนปริญญาโทและเอก จะมีความรู้ที่ลึกลงไปเรื่อยๆ ไปอยู่ที่ประเด็นที่เขากำลังวิจัยอยู่เท่านั้น เปรียบเหมือนเรากำลังพยายามปลูกต้นไม้หนึ่งต้น การลงมือปลูกจริงนั้นการที่รู้ว่าต้นไม้ประเภทนี้เหมาะกับดินประเภทไหน ดินฟ้าอากาศประเภทไหนนั้น ยังไม่เพียงพอ เขาต้องมีกำลังที่จะใช้เครื่องมือเกษตร รู้วิธีจับวิธีใช้ที่ถูกต้อง มันจะมีเทคนิคเล็กๆน้อยๆ ปัญหายิบย่อยๆเกิดขึ้นระหว่างที่เขากำลังขุดดิน ณ พื้นที่นี้ในฤดูนี้ของปี เช่นเดียวกัน ในการทำวิจัยระดับปริญญาโทหรือเอกมันมีลักษณะคล้ายกัน คือ มันไม่ใช่แค่เนื้อหาทางทฤษฎีเท่านั้น หรือข้อสรุปจากงานวิจัยต่างๆที่เขาควรจะรู้ แต่เค้าต้องรู้เครื่องมือ และใช้เป็น เมื่อเจอปัญหากับเครื่องมือเค้าจะใช้อย่างไร ผลได้มาจะทำอย่างไรกับมัน

นั่นเป็นเหตุให้ในหลายโอกาส เวลาเราคุยกับนักศึกษาปริญญาโทหรือเอก สมมติว่า เป็นนักศึกษาปริญญาเอกด้านสิ่งแวดล้อม ทุกคนคงไม่สามารถตอบคำถามเรื่อง Global warming ได้ทุกคน แต่เค้าจะพูดได้เยอะเชียว เกี่ยวกับประเด็นที่เขากำลังศึกษาวิจัยอยู่ วิธีที่เค้าใช้ในการพิสูจน์หรือค้นหาความรู้นั้น เรื่องสิ่งแวดล้อมยังดูหน้าสนใจ ถ้าเป็นกรณีของวิทยาศาสตร์สุขภาพ เพื่อนของผมคนหนึ่งศึกษาการส่งผ่านแคลเซียมในไตข้างขวาของเอนไซม์ตัวที่..@#$%^&* มัน specific ขนาดนั้น

คนเลยมากพูดว่า ยิ่งเรียนสูงยิ่งโง่ หรือยิ่งมีความรู้แคบ …​

อย่างไรก็ดี ผมคิดว่าความรอบรู้กับระดับการเรียนสูงไม่จำเป็นต้องแปรผกผันกัน คือ ไม่จำเป็นว่า ต้องเรียนสูงแล้วความรู้จะแคบลงเสมอไป มันขึ้นอยู่กับว่า นักศึกษาปริญญาเอกคนนั้นได้ “แบ่ง” เวลาแสวงหาความรู้อื่นๆนอกเหนือจากประเด็นวิจัยของเขาหรือไม่ หากเขาสามารถแบ่งเวลาได้ให้กับการแสวงหาความรู้อื่นๆ เขายอ่มสามารถเป็น “ผู้รอบรู้” ไปพร้อมๆกับการเป็น “ผู้สร้างความรู้” ได้

แต่ในทางปฏิบัติจะเป็นไปได้แค่ไหนอันนี้ ขึ้นอยู่กับว่าคนๆนั้นจะมีวินัยในตนเอง ใช้เวลาอย่างมีประสิทธิภาพ และแบ่งเวลามาเพื่อการแสวงหาความรู้ได้มากขนาดไหน